Τρίτη, 23 Ιανουαρίου 2018

Βάζοντας πατριωτισμό στον έρωτα

Το τραγούδι με τίτλο Прошета се Јовка Кумановка (Prosheta se Jovka Kumanovka) πραγματεύεται το θέμα του έρωτα με άτομα από διαφορετική θρησκεία, ένα θέμα που επαναλαμβάνεται σε πολλούς λαούς: στην Ισπανία το El pozo amargo αφηγείται τον έρωτα ενός χριστιανού και μιας εβραίας, στην Ελλάδα το τραγούδι της Σούσας μιλά για μια χριστιανή κι έναν μουσουλμάνο. Εδώ όμως υπάρχει μια διαφορά: ο έρωτας δεν βρίσκει ανταπόκριση.
Ο τραγουδιστής αφηγείται την ιστορία της Γιαννούλας από το Κουμάνοβο, η οποία έχει χάσει το περιδέραιό της και το αναζητά. Εκεί τη βλέπει ο Λατίφ αγάς, της λέει να σταματήσει να ψάχνει και της ανακοινώνει ότι θα την κάνει μουσουλμάνα και γυναίκα του. Στην τελευταία στροφή ακούμε τη Γιαννούλα να αρνείται: λέει πως δεν θα τουρκέψει ούτε θα γίνει Ελληνίδα, και φανερώνει τον έρωτά της για κάποιον άλλον. Υπάρχουν ωστόσο λόγοι να υποθέσουμε ότι η τελευταία στροφή είναι μεταγενέστερη προσθήκη. 

Μετάφραση:
Η Γιαννούλα από το Κουμάνοβο κάνει περίπατο 
πάνω κάτω στο χωράφι κοντά στο Ιντρίζοβο

Έχασε η Γιαννούλα ένα μενταγιόν, 
έχασε η Γιαννούλα ένα μενταγιόν 
και ξοπίσω της ήρθε ο Λατίφ αγάς. 

Μην περπατάς, μωρέ Γιαννούλα, 
μην περπατάς μέσα σ' αυτό το χωράφι, μωρέ Γιαννούλα, 
σ' αυτό το χωράφι μέσα, στο Ιντρίζοβο. 

Θα σε πάρω, μωρέ Γιαννούλα, θα σε κάνω γυναίκα μου, 
θα σε κάνω μουσουλμάνα σύζυγο, μωρέ Γιαννούλα, 
μουσουλμάνα, γυναίκα του Λατίφ. 

Δεν τουρκεύω, μωρέ Λατίφ, ούτε Ελληνίδα γίνομαι, 
εγώ, μωρέ Λατίφ, έχω σεβντά για άλλον, 
για άλλον έχω σεβντά, για τον Κωστή. 

Δύο είναι οι λόγοι που δημιουργούν αμφιβολίες για το αν η τελευταία παράγραφος ανήκει στο τραγούδι. O ένας είναι το ίδιο το κείμενο, αφού δεν υπάρχει λόγος να αναφέρει στον μουσουλμάνο ότι "δεν γίνεται Ελληνίδα". Γιατί όμως νιώθει την ανάγκη να αρνηθεί και τον εξελληνισμό της -εκτός από τον εξισλαμισμό; Οι στίχοι που προηγούνται δε δικαιολογούν τέτοια απάντηση. 
Η λύση βρίσκεται στην ιστορία της δημιουργίας του βουλγαρικού εθνικού κινήματος. Η δημιουργία της Βουλγαρικής Εξαρχίας χρησιμοποιήθηκε ως όχημα για την εξάπλωση του βουλγαρικού εθνικισμού στους σλαβόφωνους ορθόδοξους πληθυσμούς, κυρίως της Μακεδονίας. Ο αγώνας τους γινόταν τόσο εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας όσο και εναντίον του Πατριαρχείου, με το οποίο ταυτίζονταν οι Έλληνες. Όσοι παρέμεναν πιστοί στο Πατριαρχείο της Κωνσταντινουπόλεως χαρακτηρίζονταν  Γραικομάνοι (Гъркомани). Επομένως είναι λογικό το τραγούδι να πήρε μία προσθήκη εθνικοφροσύνης, ώστε να συμβάλει στην οικοδόμηση της εθνικής ταυτότητας.
Ο δεύτερος λόγος που συνηγορεί υπέρ της μεταγενέστερης προσθήκης είναι η ύπαρξη εκτελέσεων του τραγουδιού που αγνοούν την τελευταία στροφή. Όπως μπορούμε να δούμε από τα παρακάτω βίντεο, το πρώτο είναι μία παλιά εκτέλεση από την κρατική τηλεόραση της πΔΓΜ στο οποίο τραγουδά η Βάνια Λαζάροβα. Εδώ, η τελευταία στροφή λείπει. Το δεύτερο είναι η εκτέλεση από την ίδια καλλιτέχνιδα στο cd Ritmistica, το οποίο κυκλοφόρησε το 2000 και περιλαμβάνει το συγκεκριμένο τραγούδι με την επιπλέον εθνικόφρονα στροφή. Στην τρίτη εκτέλεση τραγουδά η βόσνια Amira Medunjanin και στην τέταρτη το συγκρότημα Bilbil. Και σε αυτά τα δύο τραγούδια ακούμε δύο διαφορετικές εκδοχές, η μία είναι εκτενέστερη και η τελευταία χωρίς την προσθήκη.

Αρχικό κείμενο: 
Прошета се Јовка Кумановка, ај мори,
горе-доле, Јовка, низ тој поље, ај мори,
низ тој поле, Идризово.

Загубила Јовка кован ѓердан, ај мори,
загубила Јовка кован ѓердан, ај мори,
по њум иде Љатиф ага.

- Не шетај се Јовке Кумановке, ај мори,
низ тој поље, Јовке Кумановке, ај мори,
низ тој поље, Идризово.

Ќе те земам Јовке јас за жена, ај мори,
ќе те правам Јовке бела була, ај мори,
бела була Љатифова.

- Не се турчам, Љатиф, не се грчам, ај мори,
и јас с' имам, Љатиф, мерак по друг, ај мори,
мерак по друг, Костадина.






Παρασκευή, 9 Ιουνίου 2017

Στο δρόμο

Οι Khebez Dawle παίζοντας το τραγούδι Bel Share
στη Βηρυττό, λίγο πριν πάρουν το δρόμο για την
Ευρώπη.
Khebez Dawle σημαίνει "κρατικό ψωμί". Στη Συρία η κυβέρνηση του Άσαντ χρηματοδοτούσε την παραγωγή ψωμιού για τους πολίτες και η φράση είχε φτάσει να συμβολίζει τη σταθερότητα που εξασφάλιζε το κράτος. Μια ισχνή ευημερία με κόστος την έλλειψη ελευθερίας και την εξάρτηση από την κυβέρνηση. Khebez Dawle είναι το όνομα που διάλεξε ένα ροκ συγκρότημα το οποίο δημιουργήθηκε στη Συρία, ενώ η Αραβική Άνοιξη στη χώρα εξελισσόταν ταχύτατα στο γνωστό σφαγείο. Κρυβόντουσαν για να αποφύγουν τη στρατολόγηση και τελικά, όταν ο ντράμερ του συγκροτήματος σκοτώθηκε, αποφάσισαν να φύγουν μαζί. Εγκαταστάθηκαν για λίγο καιρό στο Λίβανο και μετά από ένα μικρό διάστημα ξεκίνησαν το ταξίδι για την Ευρώπη. Πριν φύγουν από τη Βηρυττό πούλησαν ό,τι είχαν και δεν είχαν για να μαζέψουν χρήματα. Στην Κωνσταντινούπολη βρήκαν αυτούς που θα τους μετέφεραν στη Λέσβο. Όταν η βάρκα έφτασε σε κάποια παραλία τού νησιού, οι μουσικοί άρχισαν να μοιράζουν σιντί τους στους παραθεριστές που βρίσκονταν εκεί. Σε συνεντεύξεις τους έχουν χαρακτηρίσει σουρεαλιστικό το περιστατικό της διανομής των σιντί.
Επόμενος σταθμός η Αθήνα όπου αγόρασαν μία κιθάρα, αφού, όπως είπε σε συνέντευξη στο Al Jazeera ο ιδρυτής του συγκροτήματος Ανάς Μαγκρεμπί, δεν μπορούσαν να αντέξουν χωρίς να παίζουν μουσική. Γράφοντας αυτό το άρθρο σταματάω λίγο για να βάλω τον εαυτό μου στη θέση τους. Αν γινόμουν πρόσφυγας, τι θα έπαιρνα μαζί; Πάντοτε ένιωθα σαν μια χελώνα -δεν μπορώ να ζήσω χωρίς να κουβαλάω το καβούκι-σπίτι μου. Κοιτάω τα βιβλία, πέντε-έξι βιβλιοθήκες παραγεμισμένες με βιβλία. Θα τα παρατούσα όλα, δε θα προσπαθούσα καν να τα πουλήσω, ποιος αγοράζει βιβλία; Θυμάμαι την Μαρία Μπράουν, από την ταινία του Φασμπίντερ, να μιλά με έναν μαυραγορίτη που υποδύεται ο ίδιος ο Φασμπίντερ. Του πουλάει τα κοσμήματά της προσπαθώντας να βρει λεφτά στην μεταπολεμική, ισοπεδωμένη Γερμανία. Ο μαυραγορίτης της προτείνει να αγοράσει μία πολύτιμη έκδοση των απάντων του Χάινριχ φον Κλάιστ. "Τα βιβλία καίγονται πολύ γρήγορα και δεν ζεσταίνουν", του λέει η Μαρία. "Ναι, είναι κι αυτή μια άποψη", συμφωνεί ο μαυραγορίτης. "Είναι η δική μου άποψη", απαντά.
Δεν αξίζουν τίποτα τα πράγματα σε έναν πόλεμο, όσο κι αν τα αγάπησες, όσο κι αν ταυτίστηκες και συνδέθηκες μαζί τους. Θα τα παρατούσα όλα πίσω, όπως όλοι οι πρόσφυγες, σε κάθε εποχή, Έλληνες της Μικρασίας και του Πόντου, Αρμένιοι της Ανατολίας, Σέρβοι από την Κράινα, Βόσνιοι, Κύπριοι, Γερμανοί Σουδήτες, αναρίθμητα έθνη. Μια βόμβα θα έβρισκε το σπίτι, θα τα έκανε όλα στάχτη. Κι αν δεν ήταν βόμβα θα ήταν κάποιοι ένοπλοι που θα ορμούσαν να βρούνε πράγματα αξίας και θα διασκέδαζαν καίγοντας τους τόμους και σκίζοντας τις σελίδες. Είναι οδυνηρό να σκέφτεσαι τον εαυτό σου στη θέση του πρόσφυγα, σε κάνει να θες να σταματήσεις το κακό. 
Από την Αθήνα ακολούθησαν τη γνωστή διαδρομή των προσφύγων μέσα από τα Βαλκάνια. Στα σύνορα με την Κροατία, έπειτα από αρκετή αναμονή μέσα στη βροχή και τις λάσπες, τους συνέλαβε η αστυνομία και τους κράτησαν είκοσι τέσσερις ώρες. Συστήθηκαν ως μουσικοί στους αστυνόμους και ένας από αυτούς, που ήταν ο ίδιος ερασιτέχνης ντράμερ, παρακολούθησε ένα τραγούδι τους στο YouTube. Το σουρεαλιστικό στοιχείο παντού παρόν. Στην Κροατία ήταν που έδωσαν την πρώτη τους συναυλία, ένα προσφυγικό ταξίδι που έγινε περιοδεία. Έδωσαν συναυλίες και στην Αυστρία, αλλά και στη Γερμανία όπου κατέληξαν ζητώντας άσυλο από την κυβέρνηση. 
Ο τίτλος τού τραγουδιού Bel share' σημαίνει "στο δρόμο". Ταιριάζει πιο πολύ από όλα τα άλλα με την περιπέτεια που ζήσανε διασχίζοντας την Ευρώπη.




Στο ακόλουθο βίντεο το συγκρότημα παίζει το ίδιο τραγούδι στα σκαλοπάτια μιας γειτονιάς τής Βηρυττού το 2014, πριν ξεκινήσουν το ταξίδι τους για την Ευρώπη. 

Κυριακή, 14 Μαΐου 2017

Αυτό το τραγούδι δε μιλά για ένα βουνό



Στη μητέρα μου, σε όλες τις μητέρες.

Στην ταινία Step Up Revolution (2012) έχει συμπεριληφθεί ένα τραγούδι με τίτλο Prituri Se Planinata (NiT GriT Remix). Ο μόνος στίχος που ακούγεται είναι αυτός που περιλαμβάνεται στον τίτλο και σημαίνει: το βουνό κατέρρευσε. Η γλώσσα των στίχων είναι βουλγαρική.




Το τραγούδι είχε γίνει διάσημο στην Ελλάδα το 1994 σε μία new age διασκευή από το D-Emotion Project -ουσιαστικά από τη γαλλίδα συνθέτιδα που ήταν πίσω από το εγχείρημα αυτό, την Jacky Hanouna, στο cd με τίτλο Hybrid. Στο πίσω μέρος του cd έγραφε πως το τραγούδι είχε τίτλο The mountain song (Prïtourïitze planinata) και αναφερόταν το όνομα της τραγουδίστριας: featuring Stefka Sabotinova.  


Η Στέφκα Σαμποτίνοβα (1930-2010) ήταν δημοφιλής τραγουδίστρια παραδοσιακών τρραγουδιών στη Βουλγαρία και έγινε διάσημη έξω από τη χώρα της συμμετέχοντας στο δίσκο Le Mystère des Voix Bulgares που ηχογράφησε το 1975 ο Ελβετός εθνομουσικολόγος και μουσικός παραγωγός Marcel Cellier (1925-2013). Η ίδια έχει συνδεθεί με το τραγούδι αυτό (Притури се планината) περισσότερο από κάθε άλλο που τραγούδησε. Στο δίσκο τού 1975 πληροφορούμαστε ότι προέρχεται από την ορεινή περιοχή της Θράκης. 



Οι στίχοι αρχίζουν με την κατολίσθηση του βουνού που παγιδεύει δύο φίλους, δύο βοσκούς. Αρχίζουν και εκλιπαρούν το βουνό να τους λυπηθεί. Ο πρώτος τού ζητά να τον ελευθερώσει, γιατί τον περιμένει η αγάπη του. Ο δεύτερος ζητά να τον ελευθερώσει, γιατί τον περιμένει η μητέρα του. Το βουνό δε συγκινείται. Η αγαπημένη θρηνεί μέχρι το μεσημέρι. Η μητέρα θρηνεί μέχρι να πεθάνει. «Μέχρι το μνήμα» (чак до гроба), λένε οι στίχοι. 

Μία παραλλαγή του ίδιου τραγουδιού αναφέρεται σε κάποιο συγκεκριμένο βουνό, τον Σκάρδο (Шар планина), που η οροσειρά του εκτείνεται σε Κόσοβο, ΠΓΔΜ, Αλβανία. Η παραλλαγή αυτή είναι διάσημη τόσο στην ΠΓΔΜ όσο και στη Βουλγαρία. Εκεί οι βοσκοί είναι τρεις. Ο πρώτος ζητάει από το βουνό να τον λυπηθεί γιατί έχει γυναίκα, ο δεύτερος γιατί τον περιμένει η αδερφή του, ο τρίτος γιατί έχει μάνα που θα θρηνεί για αυτόν. Και πάλι επαναλαμβάνεται το ίδιο μοτίβο: η σύζυγος θρηνεί ένα χρόνο, η αδερφή τρία, όμως η μητέρα θρηνεί μέχρι να πεθάνει.


Σε όλες τις εκτελέσεις, σύγχρονες και παραδοσιακές, ο τίτλος του τραγουδιού αναφέρεται στο βουνό: The mountain song, Pritouri se planinata, Shar planina. Στους στίχους κυριαρχεί το θέμα του βουνού, του μαρτυρίου των βοσκών, του τραγικού τους θανάτου. Όλα αυτά όμως γίνονται για να καταλήξουμε στον τελευταίο στίχο: η μητέρα θρηνεί για το χαμένο της παιδί μέχρι να πεθάνει. Αυτό δεν είναι ένα τραγούδι για ένα βουνό. Αυτό είναι ένα τραγούδι για την μητρική αγάπη.

Δευτέρα, 8 Μαΐου 2017

Η Σώτη δεν είναι Σελίν

Η είδηση για τη δίκη της Σώτης Τριανταφύλλου είναι από εκείνες τις ειδήσεις που θα μπορούσαν να έχουν γραφτεί σαν φάρσα σε κάποια σατιρική εφημερίδα, όπως το Κουλούρι. Η συγγραφέας οδηγείται στα δικαστήρια για προτροπή σε ισλαμοφοβική βία βάσει ενός ρητού που συμπεριέλαβε σε άρθρο του 2015 και το οποίο απέδωσε εσφαλμένα (;) στο Μάρκο Πόλο: «φανατικός μουσουλμάνος είναι αυτός που σου κόβει το κεφάλι, ενώ μετριοπαθής είναι εκείνος που σε κρατάει για να σου κόψουν το κεφάλι».
Για τη χρήση του επίμαχου παραθέματος είχε ερωτηθεί σε συνέντευξή της στην Καθημερινή και είχε δηλώσει (η επισήμανση με έντονα στοιχεία είναι δική μου):
Aνέφερα μια φράση του Μάρκο Πόλο για να υπενθυμίσω και να τονίσω ότι η σύγκρουση μεταξύ Ανατολής και Δύσης δεν χρονολογείται ούτε από την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ ούτε, φυσικά, από τις αμερικανικές επιχειρήσεις στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν – ότι δεν τίθεται ζήτημα «εκδίκησης των καταπιεσμένων». [...] Oσο για το μετριοπαθές Ισλάμ, είναι ένας μύθος. [...] Η ρητορική μίσους δεν ωφελεί – αλλά δεν ωφελεί ούτε η εθελοτυφλία, ο εξωραϊσμός μιας πολύ ανησυχητικής κατάστασης που μοιάζει σήμερα με ελέφαντα σε δωμάτιο. Η ισλαμοφοβία είναι φυσικό και αναμενόμενο αντανακλαστικό. Από την πλευρά τους, οι ηγεσίες ορθώς πράττουν όταν προσπαθούν να διατηρήσουν την κοινωνική συνοχή και να αποτρέψουν πράξεις βίας εκ μέρους των Ευρωπαίων.
Πριν αποφασίσουμε αν η Σώτη Τριανταφύλλου προτρέπει σε εγκλήματα κατά του ισλάμ, ας διαβάσουμε επίσης κάποιες από τις απόψεις της από το κεφάλαιο «Η περίπτωση του Ισλάμ (και άλλες περιπτώσεις)» από το βιβλίο της Πλουραλισμός, πολυπολιτισμικότητα, ενσωμάτωση, αφομοίωση (Πατάκης, 2015): 
Μπορεί να εκκοσμικευτεί το ισλάμ; Μπορεί να εκδυτικιστεί; Μπορεί να γίνει ανεκτικό; Μπορεί να συνδιαλεχτεί με τον χριστιανισμό; Δύσκολα. Η ελαστικότητα που υπονοείται από μια νομική εξέλιξη είναι ανύπαρκτη εφόσον το δίκαιο συνδέεται με το κορανικό δόγμα. Στη Δύση το δίκαιο είναι αυτόνομο. Στις ισλαμικές χώρες είναι ετερόνομο: γεννιέται και παραμένει στο εσωτερικό της θρησκείας. (σελ. 145)
Είμαστε υποχρεωμένοι να κάνουμε διάκριση μεταξύ ενός ανοιχτού και λογικού ισλάμ και ενός ισλάμ κλειστού που αρνείται κάθε διάλογο. Όμως, σε ό,τι αφορά τις μάζες, η πραγματικότητα είναι μία: αν και το σκληροπυρηνικό ισλάμ ενισχύεται μέσω της τεχνολογίας των επικοινωνιών, η εξέλιξή του αντιβαίνει στη νεωτερικότητα. (σελ. 149)
Είναι οι παραπάνω απόψεις ρητορική μίσους; Επαρκεί το επίμαχο χωρίο για να θεωρηθεί η συγγραφέας ισλαμοφοβική και ρατσίστρια; Πολλά επιχειρήματα θα μπορούσαν να αναφερθούν υπέρ της, αλλά προτιμώ να μην επιμείνω άλλο σε αυτό το κομμάτι. Πριν προχωρήσω θα ήθελα, βέβαια, να ξεκαθαρίσω την άποψή μου: είμαι κατά των μηνύσεων για βλασφημία και ρητορική μίσους. Γνωρίζω πως, αν υποστηρίξω ότι οι ομοφυλόφιλοι πρέπει να θανατώνονται, θα δικαστώ και θα καταδικαστώ, αλλά αυτή η προτροπή βρίσκεται τυπωμένη στην Παλαιά Διαθήκη, στο Λευιτικόν (20: 13), και ως τώρα δεν έχει απαγορευτεί η κυκλοφορία τής Βίβλου λόγω αυτού του χωρίου. Αυτό το παράδοξο συνοψίζει περίπου το λόγο για τον οποίο δεν υποστηρίζω την προσφυγή στα δικαστήρια. Προτιμώ τη ρητορική μίσους (αυτό που θεωρεί ο καθένας ρητορική μίσους) να την αντιμετωπίζω με ρητορική. 
Θα ήταν χρήσιμο ωστόσο να υπολογίσουμε τις συνέπειες της μήνυσης. Θα καταπολεμήσει την ισλαμοφοβία; Θα βελτιώσει η καταδίκη της Σώτης Τριανταφύλλου τις ζωές των μουσουλμάνων που ζούνε στην Ελλάδα; Συνιστά γελοιότητα το να έχουμε τέτοιες αυταπάτες σε μία χώρα όπου ανθούν η ακροδεξιά και ο νεοναζισμός. Είναι βέβαιο όμως ότι τέτοιες δίκες αναπόφευκτα συνδέονται με την ηθική απαξίωση του μηνυόμενου. Ακόμα και η αθώωση δεν αρκεί για να εξαλείψει τον στιγματισμό που συνεπάγεται η ρετσινιά της ισλαμοφοβίας και του ρατσισμού.
Χρειάζεται λοιπόν να αναλογιστούμε αν αξίζει να της καταλογιστεί η ίδια κατηγορία που απευθύνουμε σε ανθρώπους που κινούνται στο χώρο της ελληνικής ακροδεξιάς και του νεοναζισμού. Τέτοιες μηνύσεις απειλούν να στενέψουν το φάσμα των επιτρεπόμενων απόψεων σε ό,τι δεν θα θεωρούν αξιόποινο οι μηνυτές. Δεν είναι απίθανο ότι πολλοί θα προτιμήσουν να αυτολογοκριθούν αντί να ασκήσουν κριτική κατά του Ισλάμ από το φόβο μήπως θεωρηθούν ύποπτοι ρατσιστικών απόψεων.
Επιπλέον ελλοχεύει ο κίνδυνος η δίκη να χρησιμοποιηθεί κατά των μουσουλμάνων. Μία τέτοια «ανάγνωση» άρχισαν να προωθούν τις τελευταίες ημέρες μπλογκ και ιστοσελίδες με τίτλους που προειδοποιούν για προνομιακή μεταχείριση του Ισλάμ, όπως: «Διώκονται ΕΛΛΗΝΕΣ για χάρη του Ισλάμ!» και «Η ΔΙΚΗ ΤΟΥ ΑΙΩΝΑ στην ΕΛΛΑΔΑ! Βλέπουν παντού ΙΣΛΑΜΟΦΟΒΙΑ...». Αυτή είναι μέχρι τώρα η επιτυχία του μηνυτή: συκοφαντείται το ισλάμ ως υπεύθυνο μίας εκστρατείας φίμωσης της ελευθερίας του λόγου στην Ελλάδα.
Παραμένει πάντα ενδιαφέρουσα η στάση που θα κρατήσουν οι ομότεχνοι της Σ. Τ. και οι λοιποί διανοούμενοι. Θα σπεύσουν στο πλευρό της, όπως στήριξαν την Έρση Σωτηροπούλου, όταν ο Πλεύρης ζητούσε την απόσυρση του βιβλίου της από τις σχολικές βιβλιοθήκες για να «προστατεύσει» το ήθος της νεολαίας ή θα αποδεχτούν τον παραλογισμό τού να αποφασίζει η δικαιοσύνη του ελληνικού κράτους για το τι είπε ο Μάρκο Πόλο; Με το τέλος του Β' Παγκοσμίου πολέμου ανάμεσα σε αυτούς που καταδικάστηκαν στη Γαλλία για συνεργασία με τους ναζί ήταν ο Σελίν και ο Μπραζιγιάκ -ο τελευταίος σε θανατική ποινή. Ο Καμί, ο Βαλερί, ο Ανούιγ, ο Κλοντέλ στάθηκαν στο πλευρό του Μπραζιγιάκ και ζήτησαν να μην εκτελεστεί. Όμως η Σ. Τ. δεν είναι Μπραζιγιάκ ή Σελίν ούτε είναι ρατσίστρια, ώστε δικαίως μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι αυτή η μήνυση μοιάζει περισσότερο με φάρσα. Με τη δίκη θα διαπιστώσουμε ποιοι θα υπερασπιστούν την ελευθερία του λόγου.

Σάββατο, 29 Απριλίου 2017

Το δυσοίωνο τραγούδι

They moved at a walking pace now in a narrow street, lined with clubs; orchestras spoke from below ground like the ghost of Hamlet’s father or that music under the paving stones in Alexandria when the god Hercules left Antony.
Graham Greene, Our man in Havana


Στο Ο άνθρωπός μας στην Αβάνα ο Γκράχαμ Γκριν συγκρίνει τη μουσική που ακούγεται από τα κλαμπ με εκείνη τη μουσική που ακουγόταν στην Αλεξάνδρεια όταν ο θεός εγκατέλειπε τον Αντώνιο. Η αναφορά του Ηρακλή, που κατονομάζεται ως προστάτης του Αντώνιου στο σεξπιρικό δράμα, δεν αφήνει κανένα περιθώριο να υποθέσουμε ότι ο συγγραφέας αναφέρεται στο καβαφικό ποίημα. Ο Σέξπιρ στο Αντώνιος και Κλεοπάτρα (Πράξη Δ, σκηνή γ') αναφέρει το θεϊκό σημάδι της μουσικής που ακούγεται καθώς ο θεός Ηρακλής εγκαταλείπει τον Αντώνιο, τον Αύγουστο του 30 π.Χ., λίγο πριν την είσοδο του Οκταβιανού στην Αλεξάνδρεια.

Fourth Soldier: Peace! what noise?  
First Soldier: List, list!  
Second Soldier: Hark!  
First Soldier: Music i' the air.  
Third Soldier: Under the earth.  
Fourth Soldier: It signs well, does it not?  
Third Soldier: No.  
First SoldierPeace, I say! What should this mean?  
Second Soldier: 'Tis the god Hercules, whom Antony loved, Now leaves him.

Ο Σέξπιρ έχει εμπνευστεί αυτή τη σκηνή από τον Πλούταρχο. ​Οι Αλεξανδρινοί ερμηνεύουν αυτό το σημάδι σαν κακό οιωνό. Ο θεός Διόνυσος -όχι ο Ηρακλής- εγκατέλειπε τον Αντώνιο (άλλωστε ο Μάρκος Αντώνιος αυτοαποκαλούνταν "νέος Διόνυσος"): Εδόκει δε τοις αναλογιζομένοις το σημείον, απολείπειν ο θεός Αντώνιον, ω μάλιστα συνεξομοιών και συνοικειών εαυτόν διετέλεσεν.


​Στο καβαφικό ποίημα Απολείπειν ο θεός Αντώνιον το χωρίο του ​Πλούταρχου επανέρχεται με παρόμοιο συμβολισμό: Σαν έξαφνα, ώρα μεσάνυχτ’, ακουσθεί / αόρατος θίασος να περνά / με μουσικές εξαίσιες, με φωνές / την τύχη σου που ενδίδει πια, τα έργα σου / που απέτυχαν, τα σχέδια της ζωής σου / που βγήκαν όλα πλάνες, μη ανωφέλετα θρηνήσεις. /  Σαν έτοιμος από καιρό, σα θαρραλέος, / αποχαιρέτα την, την Aλεξάνδρεια που φεύγει.
Την επιρροή του Καβάφη τη βρίσκουμε στο τραγούδι του Λέοναρντ Κοέν, Alexandra Leaving: εδώ η Αλεξάνδρεια είναι μία γυναίκα, Αλεξάνδρα, O Κοέν ακολουθεί την πορεία του καβαφικού ποιήματος: δεν είναι ένα όνειρο που θα το διαλύσει η μέρα, αποχαιρέτα την Αλεξάνδρα που φεύγει, σα να είσαι προετοιμασμένος από καιρό για αυτό.

It's not a trick, your senses all deceiving / A fitful dream, the morning will exhaust / Say goodbye to Alexandra leaving / Then say goodbye to Alexandra lost / Even though she sleeps upon your satin / Even though she wakes you with a kiss / Do not say the moment was imagined / Do not stoop to strategies like this / As someone long prepared for this to happen / Go firmly to the window, drink it in / Exquisite music Alexandra laughing / Your first commitments tangible again.

Τρίτη, 18 Απριλίου 2017

Χαντ Γκαντιά

Εἶπε δὲ Μωυσῆς πρὸς τὸν λαόν· μνημονεύετε τὴν ἡμέραν ταύτην, ἐν ᾗ ἐξήλθετε ἐκ γῆς Αἰγύπτου, ἐξ οἴκου δουλείας· ἐν γὰρ χειρὶ κραταιᾷ ἐξήγαγεν ὑμᾶς Κύριος ἐντεῦθεν· καὶ οὐ βρωθήσεται ζύμη.
Έξοδος, ιγ' 3. 

Κάθε χρόνο στις 15 του μήνα Νισάν -σύμφωνα με το εβραϊκό ημερολόγιο- αρχίζει η εορτή του Πάσχα για τους Εβραίους, η οποία διαρκεί μία εβδομάδα ή οχτώ ημέρες. Σήμερα ολοκληρώνεται και κορυφώνεται ο εορτασμός και στο γεύμα συνηθίζεται να ψάλλεται το τραγούδι Χαντ Γκαντιά, το οποίο ανήκει στην κατηγορία των κλιμακωτών τραγουδιών. Το χαρακτηριστικό τους είναι ότι η πρώτη στροφή επαναλαμβάνεται με μία προσθήκη, στη συνέχεια επαναλαμβάνεται ξανά με μία νέα προσθήκη και σε κάθε επανάληψη γίνεται από μία προσθήκη λέξεων. 
Tο Χαντ Γκαντιά ξεκινά με το κατσίκι που ο πατέρας αγοράζει για δύο ζουζίμ. Όμως στη δεύτερη στροφή έρχεται η γάτα και τρώει το μικρό κατσίκι που ο πατέρας αγόρασε για δύο ζουζίμ. Στη συνέχεια ένας σκύλος δαγκώνει τη γάτα που τρώει το κατσίκι και οι στροφές αυξάνονται σε μέγεθος σε κάθε επανάληψη ώσπου στο τέλος έρχεται ο θεός που νικά τον άγγελο του θανάτου ο οποίος σκότωσε τον σφαγέα που έσφαξε το βόδι που ήπιε το νερό που έσβησε τη φωτιά η οποία έκαψε το ξύλο που χτύπησε το σκύλο που δάγκωσε τη γάτα που έφαγε το μικρό κατσίκι που ο πατέρας αγόρασε για δύο ζουζίμ. 
Το τραγούδι θυμίζει το ελληνικό "Ντίλι ντίλι", το οποίο είναι γνωστό ως παιδικό. Η διαφορά είναι ότι το εβραϊκό προορίζεται για μία θρησκευτική εορτή και πιστεύεται ότι συμβολίζει τις περιπέτειες της γης του Ισραήλ που γνώρισε πολλούς κατακτητές ή τις περιπέτειες της ψυχής του πιστού. 
Στις εκτελέσεις που ακολουθούν η πρώτη είναι στην αραμαϊκή και εβραϊκή, η δεύτερη στα αραβικά. 





Σάββατο, 10 Δεκεμβρίου 2016

Πολιτική ορθότητα και γκετοποίηση

Στις 5 Δεκεμβρίου δημοσιεύτηκε η Casey Review, που ζήτησε η κυβέρνηση Κάμερον το καλοκαίρι του 2015 και η οποία αποτελεί μία μελέτη της κοινωνικής συνοχής και του εξτρεμισμού στη βρετανική κοινωνία. Μερικά από τα πορίσματα της έρευνας υπογραμμίζουν το πρόβλημα που αντιμετωπίζουν οι σύγχρονες δυτικές κοινωνίες να ισορροπούν μεταξύ πολιτικής ορθότητας και των κινδύνων της γκετοποίησης. Ειδικά για τους μουσουλμανικούς πληθυσμούς αποδεικνύεται πως η απομόνωσή τους έχει οδηγήσει στη δημιουργία αποκομμένων κοινωνικών ομάδων που δεν έχουν καμία ταύτιση με το Ηνωμένο Βασίλειο και στις οποίες ανθεί ο θρησκευτικός εξτρεμισμός.
Θα επισημάνω μερικά μόνο από τα συμπεράσματα στα οποία κατέληξε η έρευνα (πρόκειται για μία έρευνα διακοσίων σελίδων που δημοσιεύτηκε παράλληλα με μία δεκαοχτασέλιδη σύνοψη):
  1. Οι μουσουλμανικοί πληθυσμοί τείνουν να ζουν σε περιοχές με μεγάλη συγκέντρωση ομοθρήσκων (υπάρχουν συνοικίες στο Μπλάκμπερν, στο Μπέρμιγχαμ και αλλού όπου ο πληθυσμός τους είναι από 70 ώς 85% μουσουλμανικός).
  2. Οι περισσότεροι μαθητές που προέρχονται από κοινότητες μεταναστών φοιτούν σε σχολεία όπου αποτελούν την πλειονότητα. Αυτό οδηγεί στην ύπαρξη μαθητών δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης που νομίζουν ότι το Ηνωμένο Βασίλειο κατοικείται από Ασιάτες σε ποσοστά από 50% ώς 90%.
  3. Η γεωγραφική απομόνωση των μουσουλμάνων οδηγεί σε περιορισμένες ευκαιρίες στην αγορά εργασίας, σε έλλειψη εμπιστοσύνης απέναντι στις άλλες κοινότητες της βρετανικής κοινωνίας και σε μεγαλύτερη ταύτιση με την παγκόσμια κοινότητα τωνμουσουλμάνων.
  4. Οι πακιστανικής και μπαγκλαντεσιανής καταγωγής κάτοικοι έχουν τη χαμηλότερο επίπεδο γνώσης αγγλικών από όλες τις κοινότητες μεταναστών – ειδικά οι γυναίκες σε αυτές τις κοινότητες έχουν ώς δύο φορές χαμηλότερο επίπεδο από τους άντρες.
  5. Η θέση της γυναίκας στις κοινότητες αυτές είναι κατώτερη: ανθούν τα εγκλήματα τιμής, οι αναγκαστικοί γάμοι, οι κλειτοριδεκτομές, η ενδοοικογενειακή βία.
  6. Τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων απειλούνται δύο φορές περισσότερο.
  7. Η οικοδιδασκαλία και ο πλημμελής έλεγχός της από τις αρχές χρησιμοποιούνται από τους μουσουλμάνους για να φοιτούν τα παιδιά τους σε παράνομα θρησκευτικά σχολεία και -το σημαντικότερο: πολλά θεσμικά όργανα -τοπικά και εθνικά, κρατικά και μη κρατικά- έχουν κάνει τόσα πολλά ώστε να διευκολύνουν τη διαφορετικότητα και την ελευθερία έκφρασης, ώστε αγνόησαν ή ακόμα ανέχτηκαν οπισθοδρομικές, διχαστικές και επιβλαβείς θρησκευτικές πρακτικές, από το φόβο μήπως χαρακτηριστούν ρατσιστές ή ισλαμοφοβικοί.
Αυτή η χαρακτηριστική αδράνεια των αρχών από το φόβο της κατηγορίας για ρατσισμό ή ισλαμοφοβία ήταν γνωστή από το σκάνδαλο σεξουαλικής κακοποίησης ανηλίκων (που οι δράστες χαρακτήριζαν white trash) από πακιστανικής καταγωγής Βρετανούς στο Rotherham. 1400 ανήλικα άτομα κακοποιήθηκαν από το 1997 ως το 2013. Η έρευνα που διεξήγαγε η Louise Casey οδήγησε την τότε υπουργό Theresa May να παραδεχτεί ότι η παραμέληση καθήκοντος οφειλόταν στην "θεσμοθετημένη πολιτική ορθότητα".
To 2014 διαπιστώθηκε ότι ο αριθμός των Βρετανών μουσουλμάνων που πολεμούν για το Ισλαμικό Χαλιφάτο είναι διπλάσιος από αυτούς που υπηρετούν τις ένοπλες δυνάμεις του Ηνωμένου Βασιλείου. Την ίδια χρονιά αποκαλύφθηκε πως υπήρχαν σχολεία όπου γινόταν συστηματική προσπάθεια ισλαμικής κατήχησης στους μαθητές. To 2013 στο Tower Hamlets Βρετανοί μουσουλμάνοι έκαναν περιπολίες επιβολής της σαρίας προπηλακίζοντας περαστικούς.
Είναι γεγονός ότι η Μεγάλη Βρετανία έχει προσπαθήσει να προστατεύσει τη διαφορετικότητα, αναγνωρίζοντας τους θεσμούς και σεβόμενη την πίστη των μεταναστών. Όμως η ύπαρξη ιεροδικείων (ήδη από το 1982) που εφαρμόζουν τη σαρία ενισχύει την εσωστρέφεια των μουσουλμανικών κοινοτήτων. Υπολογίζεται πως υπάρχουν περίπου είκοσι χιλιάδες πολύγαμες οικογένειες -αυτοί οι γάμοι έχουν γίνει κρυφά, παρακάμπτοντας τους βρετανικούς νόμους. Το γεγονός ότι τα ιεροδικεία λειτουργούν μόνο "συμβουλευτικά" δεν αποκλείει το δεσμευτικό ρόλο τους, εφόσον η άρνηση της γνωμοδότησης του ιεροδικείου μπορεί να συνεπάγεται απόρριψη του ατόμου από την μουσουλμανική κοινότητα. Από το 2008 λειτουργεί στην Αγγλία η οργάνωση One Law For All την οποία ίδρυσε η Ιρανή ακτιβίστρια Maryam Namazie με επιδίωξη την κατάργηση του παράλληλου δικαστικού συστήματος της σαρίας, όμως είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς την ανατροπή μίας κατάστασης που υπάρχει εδώ και δεκαετίες. Ο Rowan Williams, αρχιεπίσκοπος του Canterbury, είχε δηλώσει το 2008 πως ήταν σχεδόν αναπόφευκτο το δίκαιο της σαρίας να εφαρμόζεται στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Είναι φανερό πως οι Βρετανοί αρχίζουν να αναγνωρίζουν την ύπαρξη ενός προβλήματος που δεν μπορεί να κρυφτεί στα υποβαθμισμένα προάστια, καθώς οι θύλακες εξτρεμισμού και η άνοδος της εθνικιστικής English Defence League μαρτυρούν πως το πρόβλημα αγγίζει την κοινωνία συνολικά και επηρεάζει την πολιτική ζωή. Μετά την καταδίκη του Βρετανού ισλαμιστή Anjem Choudary και τη δημοσίευση της Casey Review μέσα στο 2016, μένει να δούμε με ποια πολιτική οι κυβερνήσεις θα προσπαθήσουν να καταπολεμήσουν τον εξτρεμισμό και την γκετοποίηση.